DOANH NGHIỆP ZOMBIE LÀ GÌ?
Doanh nghiệp Zombie (xác sống) là thuật ngữ dùng để chỉ những công ty hoạt động không hiệu quả, dở sống dở chết và phụ thuộc hoàn toàn vào nợ vay để tồn tại. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh của chúng cùng lắm chỉ đủ để trang trải các chi phí duy trì bộ máy (lương, điện nước, thuê nhà) và trả lãi vay, nhưng tuyệt đối không thể trả được nợ gốc.
Đặc trưng cơ bản của các doanh nghiệp này là tỷ số thanh toán lãi vay (EBIT/I) nhỏ hơn 1 trong nhiều năm liên tục, sử dụng đòn bẩy tài chính cực cao, tăng trưởng chậm, và không tạo ra thặng dư để tái đầu tư, đổi mới công nghệ hay nâng cao năng suất. Tỷ lệ các doanh nghiệp Zombie trên TTCK Việt Nam hiện nay không hề nhỏ. Nếu quy mô và số lượng chúng quá lớn, sẽ là một lực cản trở mạnh và để lại những ảnh hưởng vô cùng lớn với nền kinh tế:
1. Chiếm dụng và làm lãng phí nguồn lực xã hội. Các doanh nghiệp Zombie giống như những ký sinh trùng hút cạn nguồn lực của nền kinh tế. Chúng chiếm dụng nhân lực, đất đai, tài nguyên thiên nhiên và đặc biệt là nguồn tài chính của xã hội. Sự tồn tại của chúng cản trở các doanh nghiệp mới, khỏe mạnh và sáng tạo tiếp cận với nguồn vốn hữu hạn.
2. Kìm hãm đà tăng trưởng và tạo ra “Nền kinh tế Zombie”. Với đặc tính năng suất thấp, kém hiệu quả và giá trị gia tăng không cao, số lượng lớn Zombie sẽ kéo lùi đà tăng trưởng chung. Khi tỷ trọng của chúng đủ lớn, toàn bộ nền kinh tế sẽ bị biến thành một “Nền kinh tế Zombie” – một cơ thể sống thoi thóp dựa vào vốn vay (kể cả vay nước ngoài), bóc lột sức lao động, nhưng hoàn toàn thiếu vắng động lực tăng trưởng cốt lõi, yếu kém trong cạnh tranh và cực kỳ dễ sụp đổ. Chúng cũng chính là tác nhân tạo ra các bong bóng tài sản ảo trên thị trường.
3. Đe dọa an toàn của hệ thống tài chính và trở thành gánh nặng xã hội. Vì sức khỏe tài chính quá èo uột, các doanh nghiệp Zombie rất dễ sụp đổ hàng loạt khi thị trường xuất hiện cú sốc. Khi đó, các chính phủ lại phải dùng nguồn lực của toàn xã hội (tiền thuế của người dân) để ứng cứu chúng nhằm tránh bất ổn. Sự sụp đổ của ngân hàng Silicon Valley Bank (SVB) ở Mỹ là một minh chứng. Tệp khách hàng cốt lõi của SVB (các quỹ đầu tư, Start-up công nghệ, y tế, bất động sản) đã biến thành Zombie hàng loạt khi dòng tiền thắt chặt, buộc họ phải rút tiền ồ ạt để đốt, góp phần trực tiếp kéo sập ngân hàng này,. Tại Trung Quốc, tình trạng dư thừa năng lực sản xuất đã đẩy hàng loạt công ty vào vòng luẩn quẩn: giá giảm -> hiệu quả kém -> vay mượn thêm để tồn tại -> trở thành công ty Zombie gánh vác những núi nợ khổng lồ
Nguyên nhân gốc rễ và cốt lõi nhất sinh ra đại dịch doanh nghiệp Zombie chính là chính sách tiền tệ dễ dãi kéo dài nhiều thập kỷ. Môi trường lãi suất thấp và các gói cứu trợ ồ ạt đã tạo ra nguồn vốn quá rẻ mạt. Điều này giúp các công ty làm ăn kém hiệu quả vô cùng dễ dàng tiếp cận nguồn vốn từ các ngân hàng, các quỹ hay phát hành trái phiếu rác để đắp đổi qua ngày, vay nợ mới trả nợ cũ thay vì sống bằng lợi nhuận thực tế. Nguồn oxy chính nuôi dưỡng các Zombie chính là các công cụ tiền tệ dễ dãi này.
Bên cạnh đó, sự lây lan của doanh nghiệp Zombie còn xuất phát từ 3 nguyên nhân cộng hưởng trực tiếp sau:
1. Sự che giấu và “hà hơi tiếp sức” từ hệ thống ngân hàng. Các Ngân hàng Thương mại (NHTM) và Ngân hàng Đầu tư (NHĐT) chính là những nhà “phù thủy” hồi sinh xác chết. Khi doanh nghiệp mất khả năng trả nợ, các ngân hàng không dám để chúng chết vì sợ phải hạch toán nợ xấu. Nợ xấu tăng sẽ làm giảm lợi nhuận, tụt giá cổ phiếu và khiến ngân hàng khó huy động vốn. Vì vậy, họ áp dụng chiến thuật “chết vẫn không cho chôn”, liên tục khoanh nợ, đảo nợ, tái cấu trúc và thậm chí bơm thêm vốn mới vào các tổ chức dở sống dở chết này.
2. Sự dung túng của các Chính phủ dân túy. Các nền kinh tế tập trung tăng trưởng theo bề ngang (chạy theo quy mô) mà thiếu hiệu quả bề sâu thường lạm dụng “doping” tiền tệ để mua thành tích. Các chính phủ nhắm mắt làm ngơ, chấp nhận sự tồn tại của doanh nghiệp Zombie vì chúng mang lại lợi ích chính trị ngắn hạn: tạo ra công ăn việc làm (dù là ảo), làm giảm bớt căng thẳng xã hội tạm thời, và quan trọng nhất là duy trì sự ủng hộ và những lá phiếu cho các kỳ bầu cử.
3. Vòng luẩn quẩn của mô hình kinh doanh bế tắc và dựa dẫm “quan hệ”. Nhiều doanh nghiệp không tạo ra được giá trị gia tăng mà bị cuốn vào một vòng xoáy tàn khốc. Điển hình như tại Trung Quốc, tình trạng dư thừa năng lực sản xuất đẩy doanh nghiệp vào vòng luẩn quẩn: Giá giảm => Hiệu quả kém => Tăng quy mô để bù đắp => Tăng vay mượn => Lại tiếp tục giảm giá để xả hàng.
Những công ty vật vờ sống sót trong môi trường này thường không dựa vào năng lực cạnh tranh thực sự mà dựa vào “quan hệ” với chính quyền để nhận trợ cấp và tiếp cận nguồn vốn nhà nước giá rẻ. Điều này sinh ra tham nhũng, triệt tiêu sự sáng tạo và biến họ thành những xác sống gánh trên vai núi nợ khổng lồ. Tương tự, các Start-up công nghệ chỉ biết “đốt tiền” nhưng mô hình kinh doanh bế tắc, không có cơ hội mở rộng quy mô nhanh chóng cũng tất yếu biến thành Zombie.
Kết quả là, khi “thời cuộc” thay đổi, Ngân hàng Trung ương bắt đầu thắt chặt chính sách tiền tệ để chống lạm phát, nguồn oxy tiền rẻ bị cắt đứt, vô số các doanh nghiệp Zombie này sẽ lộ diện và sụp đổ hàng loạt.
